डॉ. राजीव ओबेरॉय यांचा कॉलम:अनेक देशांतील उदाहरणे हे सांगतात की प्रगतीचे खरे मोजमाप काय आहे
इतिहासातील अनेक अनुभव आणि उदाहरणेआपल्याला शिकवतात की प्रगती केवळ आकडेवारीनेमोजता येत नाही. आर्थिक वाढ निश्चितपणे जीडीपी,पायाभूत सुविधा, निर्यात आणि तांत्रिक प्रगती यांसारख्यानिर्देशकांद्वारे मोजली जाते. परंतु हे एखाद्या राष्ट्राच्याप्रगतीचे संपूर्ण चित्र देऊ शकत नाहीत. एखाद्या देशाचेयश हे त्याच्या राजकीय संस्था, कायदेशीर प्रणाली,सामाजिक नियम, शिक्षण आणि सांस्कृतिक मूल्येयांचाही त्याच गतीने विकास होत आहे की नाही यावरअवलंबून असते. जेव्हा यांची प्रगती संतुलित पद्धतीनेहोते, तेव्हा समाज बदल अधिक सहजपणे आणिस्थिरपणे स्वीकारतो. याउलट, जेव्हा त्यांच्यात असंतुलननिर्माण होते, तेव्हा सामाजिक आणि राजकीय तणावनिर्माण होऊ लागतात. इंग्लंड हे याचे एक उत्तम उदाहरण आहे. मॅग्ना कार्टापासूनते गौरवशाली क्रांती आणि औद्योगिक क्रांतीपर्यंत, त्याचीघटनात्मक प्रणाली, वित्तीय बाजारपेठा, संसदीय संस्थाआणि व्यावसायिक विस्तार अनेक शतकांमध्ये हळूहळूविकसित झाले. आर्थिक प्रगतीबरोबरच, कायद्याचे राज्य,करारांची अंमलबजावणी आणि प्रतिनिधी संस्थादेखीलसातत्याने मजबूत केल्या गेल्या. जपानचा अनुभव वेगळा असला तरी, तो तितकाचबोधप्रद आहे. मेइजी पुनरुत्थानाच्या काळात, जपाननेवेगाने आधुनिकीकरण केले आणि उद्योग, शिक्षण वतंत्रज्ञानामध्ये मोठी गुंतवणूक केली, त्याच वेळी आपल्यासांस्कृतिक ओळखीचे महत्त्वाचे घटकही जपले. दुसऱ्यामहायुद्धानंतरच्या पुनर्बांधणीच्या प्रक्रियेत औद्योगिकधोरण, सामाजिक शिस्त, दर्जेदार शिक्षण आणिसंस्थात्मक स्थिरता यांचा समन्वय साधला गेला.दुसरीकडे, अमेरिकेने निश्चितपणे अभूतपूर्व आर्थिकविस्तार अनुभवला आहे, परंतु तेथील अनेक सखोलसामाजिक बदल अनेक पिढ्यांमध्ये विकसित झाले.लोकशाही संस्था, सार्वजनिक चर्चा आणि घटनात्मकप्रक्रिया ही अशी साधने होती, ज्यांद्वारे समाजाने काळाच्याओघात मोठ्या बदलांशी जुळवून घेतले. इराणमध्ये, शहाच्या राजवटीतील वेगवानआधुनिकीकरणामुळे आर्थिक विकास आणि पायाभूतसुविधांमध्ये लक्षणीय प्रगती झाली, परंतु सामाजिकआणि सांस्कृतिक असंतुलनामुळे अखेरीस 1979 चीक्रांती झाली. अनेक लॅटिन अमेरिकन देशांचे आणिव्हेनेझुएलाचे अनुभवदेखील हेच दर्शवतात की कमकुवतसंस्था आर्थिक लाभ टिकवून ठेवू शकत नाहीत.
आफ्रिकेत, बोत्सवानाने मजबूत संस्था आणि विवेकपूर्णसंसाधन व्यवस्थापनाद्वारे स्थिरता मिळवली, तरकमकुवत प्रशासन असलेले देश शाश्वत वाढ साधण्यातअयशस्वी ठरले. ही उदाहरणे कोणताही सार्वत्रिक नियमप्रस्थापित करत नाहीत, परंतु ती एक सामान्य प्रवृत्तीदर्शवतात: ती म्हणजे शाश्वत समृद्धी ही आर्थिक धोरण,संस्था, कायदे, शिक्षण, सामाजिक विश्वास आणिसांस्कृतिक अनुकूलन यांच्या संतुलित समन्वयावरअवलंबून असते. धोरणकर्त्यांसाठी हा महत्त्वाचा संदेशआहे की, पायाभूत सुविधा, गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञान हेपारदर्शक शासन, कार्यक्षम संस्था, दर्जेदार शिक्षण आणिजनतेचा विश्वास यांच्यासोबतच सर्वाधिक प्रभावीठरतात. राष्ट्रांचा इतिहास अखेरीस हेच शिकवतो की,समृद्धी केवळ आर्थिक वाढीच्या गतीनेच नव्हे, तर संस्था,संस्कृती, कायदे आणि समाज किती सुसंवादाने विकसितहोतात यावरही अवलंबून असते. प्रगतीचे खरे मोजमापकेवळ वाढते उत्पन्न नसून, समाजाची सामूहिकरीत्याविकास करण्याची क्षमता हे आहे. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.)
