बलराज संघई यांचा कॉलम:श्री गणेश विसर्जन : बाप्पाला निरोप देत नव्या आयुष्याची सुरुवात
श्री गणेश विसर्जन हा हिंदू धर्मातील गणेशोत्सवाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा विधी आहे, ज्यामध्ये बाप्पाला पुढच्या वर्षी लवकर येण्याचे आवाहन करून निरोप दिला जातो. गणेश विसर्जनाचे महत्त्व व भूमिका : विसर्जन परंपरा: मातीच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करून तिची विधीवत पूजा केली जाते आणि पूजेनंतर तिचे पाण्यात विसर्जन केले जाते. नव्या सुरुवातीचे प्रतीक: भगवान गणेशाला ‘विघ्नहर्ता’ मानले जाते. मूर्ती विसर्जनासोबत घरातील व आयुष्यातील सर्व अडथळे दूर होतात आणि नव्या सुरुवातीला ऊर्जा मिळते. विसर्जनाचे दिवस: कुटुंबांच्या श्रद्धेनुसार आणि सोयीनुसार दीड दिवस, ५ वा, ७ वा दिवस किंवा सार्वजनिक मंडपांमध्ये अनंत चतुर्दशीला विसर्जन केले जाते. धातू किंवा दगडाच्या मूर्ती: जर घरातील देवघरात सोने, चांदी, पितळ, दगड किंवा स्फटिकाची कायमस्वरूपी मूर्ती असेल, तर तिचे विसर्जन केले जात नाही; केवळ मातीच्या मूर्तीचेच विसर्जन होते. विधीवत निरोप: विसर्जनापूर्वी बाप्पाची उत्तरपूजा केली जाते, नैवेद्य दाखवला जातो, आरती केली जाते आणि ‘पुढच्या वर्षी लवकर या’ अशी प्रार्थना करून मूर्तीचे पाण्यात विसर्जन होते. गणेशजींचे विसर्जन बाप्पाला त्यांच्या कैलास पर्वतावरील घरी आदराने निरोप देण्याचे आणि सृष्टीच्या चक्राचे प्रतीक मानले जाते. धार्मिक आणि पौराणिक कारणे कैलास प्रवास: विसर्जन म्हणजे गणपती बाप्पाचे त्यांचे माता-पिता (शिव आणि पार्वती) यांच्याकडे कैलास पर्वतावर परत जाणे होय. वेदमहार्षी व्यास कथा: महाभारत लिहिताना गणपतीचे शरीर १० दिवस सतत लेखनामुळे तापले होते. त्यांचे तापमान कमी करण्यासाठी महर्षी व्यास यांनी त्यांना पाण्यात स्नान घातले होते, अशी पौराणिक कथा आहे.
दुःखांचे निवारण: अशी धारणा आहे की विसर्जन करताना बाप्पा आपल्यासोबत भक्तांचे सर्व संकट आणि नकारात्मक ऊर्जा घेऊन जातात आध्यात्मिक आणि तत्त्वज्ञानात्मक महत्त्व : निसर्गाचे चक्र: मातीपासून बनवलेली मूर्ती पुन्हा मातीत आणि निसर्गात विलीन होते, जे जन्म आणि मृत्यूच्या चक्राची आठवण करून देते. ईश्वर सर्वव्यापी आहे: मूर्ती पाण्यात विलीन होते, पण बाप्पाचे चैतन्य आणि आशीर्वाद सदैव आपल्या मनात व घरात असतात. सामाजिक आणि ऐतिहासिक कारण : लोकमान्य टिळक: लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी १८९३ मध्ये या उत्सवाला सार्वजनिक रूप दिले. एकात्मता: ब्रिटीश राजवटीत लोकांना एकत्र आणण्यासाठी आणि स्वातंत्र्यलढ्यात देशप्रेमाची भावना जागृत करण्यासाठी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात झाली. समाज प्रबोधन: याद्वारे जातीभेद मिटवून समाजात एकता निर्माण करणे हा मुख्य उद्देश होता. श्री गणेश विसर्जन या धार्मिक सामाजिक सोहळ्यासोबत आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यायची, पाळायची असते ती म्हणजे श्री गणेशाचे सर्व सद्गुण आपल्यामध्ये जीवनात, मनात, वर्तवणुकीत अंतर्भूत करून श्री गणेशाच्या विसर्जना सोबत आपल्यातील राग द्वेष आणि अहंकाराचे विसर्जन करून पुन्हा नवीन आयुष्याची स्वच्छ सुंदर जीवनाची सुरुवात करायची असते हा ही एक संदेश यानिमित्ताने आहे असे वाटते. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) (संपर्क- 9420015108)
