शेखर गुप्ता यांचा स्तंभ:देशांतर्गत राजकारणात इतरांना प्राधान्य का द्यावे?
भारताचा सर्वात जवळचा शेजारी देश – बांगलादेश हादोन वर्षांपूर्वीपेक्षा आज अधिक तणावपूर्ण दिसत आहे.याचा परिणाम असा झाला आहे की, शेजारच्या देशांमधीलसंकट किंवा कटू संबंध हे आपल्या देशांतर्गत राजकारणाचाकेंद्रबिंदू बनले आहेत. याचे स्वतःचे तोटे आहेत.नेपाळसोबतचे संबंध स्थिर झाले आहेत, श्रीलंका आणिमालदीवसोबतचे संबंध लक्षणीयरीत्या सुधारले आहेतआणि भूतानसोबतचे संबंध नेहमीच मजबूत राहिले आहेत.तथापि, पाकिस्तानमध्ये मुनीर यांच्या वाढत्या प्रभावामुळेत्यांच्यासोबतचे संबंध अधिकच बिघडले आहेत. शेखहसीना यांच्या पतनानंतर आणि तारिक रहमान यांच्याविलीनीकरणानंतर बांगलादेशदेखील एक नवीनआव्हानकर्ता म्हणून उदयास आला आहे. रहमान यांच्याप्रचंड बहुमतासोबत अनेक महत्त्वपूर्ण विरोधाभास आहेत.सर्वात मोठा विरोधाभास हा आहे की, यामुळे नेहमीचपाकिस्तान समर्थक जमात-ए-इस्लामीला मुख्य प्रवाहातीलराजकारणात प्रवेश करण्याची संधी मिळाली आहे. पाकिस्तान आणि बांगलादेशमध्ये शहबाज शरीफ आणितारिक रहमान यांनी एकतर्फी निवडणुका जिंकल्या.तथापि, त्यांच्या दोन्ही सरकारांच्या वैधतेवर प्रश्नचिन्हआहे. बांगलादेशमधील रहमान यांच्या सरकारबाबत हाप्रश्न अधिकच तीव्र आहे. या संदर्भात, दोन्ही‘निवडलेली”””” सरकारे कमकुवत आहेत आणि त्यांच्यातविश्वासाची कमतरता आहे. पाकिस्तानमध्ये लष्कराच्यावर्चस्वामुळे परिस्थिती कोणतीही असो, सत्तेची एक स्पष्टरचना तयार झाली आहे. तथापि, बांगलादेशची परिस्थितीवेगळी आहे. जमातमुळे रहमान यांना सततडावी-उजवीकडे, पुढे-मागे पाहावे लागते. हा एक क्रूरविरोधाभास आहे. प्रचंड बहुमत असूनही ते एक कमकुवतपंतप्रधान म्हणून दिसतात. भारतासोबत संबंध विकसितकरण्यास आणि आपल्या सर्वात महत्त्वाच्या शेजारी देशाला भेट देण्यास त्यांची असलेली अनिच्छा ही त्यांचीकमकुवतता स्पष्ट करते. ते चीनकडून धडा शिकण्यासतयार नाहीत, जो दलाई लामांच्या प्रत्येक वक्तव्याचा निषेध करू शकतो, परंतु त्यांच्या भारतातील उपस्थितीमुळे भारतासोबतचे 1988 नंतरचे संबंध खराब करू इच्छितनाही. दलाई लामा आणि शेख हसीना यांच्या परिस्थितीतदोन महत्त्वाचे फरक आहेत. भारताने दलाई लामांना आश्रय दिला आहे, परंतु हसीना 2014 मध्ये तत्कालीन शासकांच्या पाठिंब्याने बांगलादेश हवाई दलाच्या हेलिकॉप्टरने भारतात आल्या. रहमानच्या दृष्टिकोनातून एकूण परिस्थिती पाहता जमात आणि //”रस्त्यावरील वातावरणा’कडून त्यांना जाणवणारा धोका खरा वाटतो. ते अचानक भारतासोबतसंबंध सामान्य करण्याची घोषणा करू शकत नाहीत,विशेषतः जेव्हा हसीना त्यांच्या सरकारविरोधात वक्तव्येकरत आहेत आणि ऑनलाइन पत्रकार परिषदा घेत आहेत. त्यामुळे भारताचे देशांतर्गत राजकारण त्यांना मदत करतनाही, अशी तक्रार करण्यास रहमान यांना कारण आहे.आसाम आणि बंगालमधील निवडणुका //”बांगलादेशी घुसखोरांच्या’ मुद्द्यावरून लढल्या गेल्या. इतरत्रहीराजकारणात हा एक केंद्रीय मुद्दा राहिला आहे. त्यावरही, भारतीय सोशल मीडियावरचे प्रभावशाली सरकार-समर्थक आवाज बांगलादेशला पाकिस्तानइतकाच मोठा शत्रू म्हणून घोषित करतात. दोघांसाठी एकच भाषावापरली जाते. पाकिस्तानला ‘भिकारिस्तान” म्हटले जाते,तर बांगलादेशला ‘कांगलादेश” म्हटले जाते. अर्थातच, हेसोशल मीडियावर पसरतच राहते. पण राष्ट्रवादीजनमतामध्ये हा फरक करण्याची सहनशीलता दिसत नाही.‘क्षुल्लक शेजारी देश” यांसारख्या शब्दप्रयोगांमुळेबांगलादेशचा अपमान होतो. अशीही एक सर्वसामान्यधारणा आहे की, भारतात या गोष्टींना प्रोत्साहन दिले जातनसले तरी त्यांना व्यापक राजकीय सहमती आहे. सध्याआपल्याला पाकिस्तानची फारशी पर्वा नसेल, पण आपणबांगलादेशला त्याच श्रेणीत टाकू इच्छितो का? आपल्या देशांतर्गत राजकारणाची बंधने आणि सध्याच्यानिवडणुकांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या प्रचारामुळेबांगलादेशला पाकिस्तानशी जोडले गेले आहे. शेख हसीना यांना ढाक्यातून हटवल्याबद्दल जनताआणि सत्ताधारी कितीही संतप्त असले तरी संबंध सामान्यकरण्यासाठी त्यांचे पुन्हा सत्तेत येणे ही अट घालता येणारनाही. बांगलादेशातील सत्तापालट भारताच्या अजेंड्यावरनाही. सरकारला हे माहीत आहे आणि त्यांच्या निर्णयांवरूनहे स्पष्ट दिसते. पण जोपर्यंत //”बांगलादेशी घुसखोर’ हा एकदेशांतर्गत राजकीय मुद्दा बनून राहील तोपर्यंतबांगलादेशसोबतचे संबंध सुधारण्याची व्यापक सामरिकइच्छा कशी पूर्ण होऊ शकेल? त्यामुळे भारत एकापेचप्रसंगात आणि द्विधा मनःस्थितीत आहे. 2015 मध्येपाकिस्तानशी संपर्क साधण्याचा पहिला प्रयत्न अयशस्वीझाल्यापासून पाकिस्तान भाजपच्या राजकारणाच्याकेंद्रस्थानी आहे. उरी सर्जिकल स्ट्राइकनंतर उसळलेल्याजनक्षोभाच्या लाटेवर स्वार होऊन भाजपने 2017 मध्येउत्तर प्रदेश जिंकले आणि पुलवामा हल्ल्यानंतर 2019 च्यालोकसभा निवडणुका जिंकल्या. आता पहलगाम आणिऑपरेशन सिंदूरचा उत्तर प्रदेशातील पुढील वर्षीच्यानिवडणुकांवर निश्चितच परिणाम होऊ शकतो.बांगलादेशचा मुद्दा नंतर जोडला गेला. भारताच्या पश्चिमआणि पूर्व सीमांवर दोन मुस्लिमबहुल सामरिक धोकेआहेत, या कल्पनेशी हे सुसंगत आहे. पण या समीकरणाकडे उलट्या बाजूने पाहूया.असुरक्षिततेच्या या भावनेचा फायदा घेणे भाजपसाठीसोयीचे आहे, पण त्यामुळे पाकिस्तान आणि बांगलादेशलाआपल्या देशांतर्गत राजकारणात आघाडी मिळवण्याचीसंधीही मिळते. आपल्या अंतर्गत राजकारणावरपाकिस्तानचा प्रभाव बांगलादेशपेक्षा कमी आहे. पण जर यादोघांनी हातमिळवणी केली तर त्यामुळे भारताचेच नुकसानहोईल. काहीही असो, हे विषय ‘पक्षीय राजकारणा””””बद्दलनाहीत. हा भारताच्या सामरिक हिताचा प्रश्न आहे. दोन्हीबाजूंचे दोन प्रमुख शेजारी देश आक्रमक भूमिका घेऊनहातमिळवणी करतील तर भारताला काय मिळेल?भारताने त्यांना हातमिळवणी करण्यापासून रोखण्यासाठीप्रयत्न केले पाहिजेत. आपल्या ध्रुवीकरण झालेल्याराजकारणात आपल्या शेजारी देशांप्रति असलेल्याधोरणाला प्राधान्य देऊन आपण केवळ त्यांचे महत्त्ववाढवत आहोत. हा एक असा खेळ आहे, जो खेळण्यातपाकिस्तान पारंगत आहे. पण त्यामुळे भारताचे पर्याय आणिव्याप्ती मर्यादित होते. (ही लेखकाची स्वतःची मते आहेत) हा भारताच्या सामरिक हिताशीसंबंधित विषय आहे…आपल्या अंतर्गत राजकारणावरबांगलादेशइतका पाकिस्तानचा प्रभाव नाही.पण जर दोघांनी हातमिळवणी केली, तरत्यामुळे भारताचेच नुकसान होईल. हाभारताच्या सामरिक हिताचा विषय आहे.आपल्या सीमेच्या दोन्ही बाजूंच्या दोन शेजारीदेशांना आक्रमक भूमिका घेण्याची आपणपरवानगी देऊ शकत नाही.
