Tara Tarini Temple Odisha | Durga Puja Rituals & Shakti Peeth Significance
15 तासांपूर्वी
- कॉपी लिंक
ओडिशातील तारा तारिणी मंदिरात एका नव्हे, तर दोन देवींची पूजा केली जाते. त्यांची नावे तारा आणि तारिणी आहेत; मात्र दोघींनाही एकाच शक्तीचे रूप मानले जाते. गर्भगृहात दोन दगडांना सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांनी चेहऱ्याचा आकार देण्यात आला आहे.
अशी मान्यता आहे की याच ठिकाणी देवी सतीचे दोन्ही स्तन पडले होते. त्यामुळे हे मातृत्व आणि पोषणशक्तीचे केंद्र मानले जाते. येथे मुलांच्या रक्षणाची इच्छा मनात धरून त्यांचे पहिले केस देवीला अर्पण करण्याची परंपरा आहे.
तारा तारिणी यांना समुद्रप्रवाशांच्या रक्षणकर्त्या देवीही मानले जाते. भारतीय नौदलाने त्यांच्याच नावावरून प्रेरणा घेऊन आपल्या पाल नौकेचे नाव INSV तारिणी ठेवले होते. या नौकेद्वारे सहा महिला अधिकाऱ्यांनी २०१८ मध्ये जगाची समुद्रमार्गे प्रदक्षिणा पूर्ण केली. मे २०२५ मध्ये दोन महिला अधिकाऱ्यांनीही याच नौकेद्वारे विश्वप्रदक्षिणा केली.
दोन देवींचे चेहरे दगडांवर कोरलेले, मध्ये पितळेच्या दोन मूर्ती
तारा तारिणी मंदिर ओडिशातील गंजाम जिल्ह्यात ऋषिकुल्या नदीच्या काठावर कुमारी डोंगरावर आहे. येथे देवीच्या दोन रूपांची एकत्र पूजा केली जाते. एका देवीचे नाव तारा आणि दुसऱ्या देवीचे नाव तारिणी आहे. दोघींनाही आदिशक्तीचे रूप मानले जाते. मंदिराच्या गर्भगृहात दोन नैसर्गिक दगड आहेत. त्यांवर सोन्या-चांदीचे दागिने आणि इतर शृंगारसामग्री लावून मानवी चेहरे तयार केले जातात. हीच दोन्ही देवींची मूळ रूपे आहेत.
यांच्या दरम्यान पितळेचे दोन मुखवटेही ठेवले जातात. त्यांना चलंत प्रतिमा म्हणतात. चलंत प्रतिमा म्हणजे देवीचे असे स्वरूप, ज्याचा मूळ स्थानापासून वेगळे करून धार्मिक विधींमध्ये उपयोग करता येतो. या मंदिरात दोन नावे आणि दोन स्वरूपे आहेत, मात्र आराधना एकाच शक्तीची केली जाते. तारा आणि तारिणी यांना दक्षिण ओडिशातील, विशेषतः गंजम परिसरातील आराध्य देवता मानले जाते.
मुलांचे पहिले मुंडण: देवीचे संरक्षण मिळावे या इच्छेने केस अर्पण करतात
तारा तारिणी मंदिरातील सर्वात खास परंपरांमध्ये मुलांचे पहिले केस देवीला अर्पण करण्याचा समावेश होतो. याला मुंडन संस्कार म्हणतात. पालक आपल्या लहान मुलांना घेऊन मंदिरात पोहोचतात. येथे मुलांच्या डोक्यावरील केस काढले जातात. त्यानंतर हे केस देवीला समर्पित केले जातात. धार्मिक मान्यतेनुसार, असे केल्याने मुलाला देवीचे संरक्षण आणि आशीर्वाद मिळतो. मुलांचे पहिले केस अर्पण करण्याची ही परंपरा वर्षभर पाळली जाते; मात्र चैत्र महिन्यात तिचे महत्त्व सर्वाधिक असते.
नवरात्रीच्या ८ दिवस आधीच सुरू होते दुर्गापूजा, १६ दिवस चालतो उत्सव
तारा तारिणी मंदिरात शारदीय दुर्गापूजा नवरात्रीच्या नऊ दिवसांपूर्वीच सुरू होते. ओडिशाच्या परंपरेत याला षोडश पूजा म्हणतात. यामध्ये आश्विन कृष्ण पक्षातील अष्टमीपासून शुक्ल पक्षातील नवमीपर्यंत देवीची विशेष आराधना करण्याची परंपरा आहे. या काळात देवीच्या पूजेसोबत चंडीपाठ आणि चंडी यज्ञ केले जातात. नवरात्रीचे नऊ दिवस या दीर्घ पूजाविधीचाच एक भाग असतात. या दिवसांत देवीच्या विविध रूपांची आराधना केली जाते.
तारा तारिणी येथे देवींच्या स्नानाचीही खास परंपरा आहे. यासाठी डोंगराच्या पायथ्याशी वाहणाऱ्या ऋषिकुल्या नदीतून पाणी आणले जाते. या स्नानाला स्थानिक पूजाव्यवस्थेत ‘मजना’ म्हणतात. सामान्य दिवसांत सकाळी आणि संध्याकाळी, अशा दोन्ही वेळा हा विधी केला जातो. प्रथम सेवायत देवींच्या मूळ स्वरूपाची स्वच्छता करतात. त्यानंतर नदीतून आणलेल्या पवित्र जलाने त्यांना स्नान घातले जाते.
यानंतर देवीांना साडी आणि इतर वस्त्रे नेसवली जातात. सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांनी त्यांचा शृंगार केला जातो. हळद आणि चंदनाचा लेप लावला जातो. त्यानंतर फुले, धूप आणि दीपकाने पूजा केली जाते. स्नान आणि शृंगारानंतर मंगल आरती तसेच नैवेद्याचा क्रम सुरू होतो. सकाळी देवीला खिचडी, फळे आणि मिठाई अर्पण केली जाते. दुपारच्या आणि रात्रीच्या नैवेद्यात खिचडी, डाळ, भाजी आणि मिठाईचाही समावेश असतो.
नाविकांची रक्षक देवी: नौदलाने त्यांच्याच नावावर पाल नौकेचे नाव तारिणी ठेवले
तारा तारिणीची आराधना केवळ मातृत्वशक्तीशी जोडलेली नाही. कलिंगच्या प्राचीन समुद्री व्यापार परंपरेतही या देवींचे महत्त्व राहिले आहे. ऋषिकुल्या नदीच्या आसपासच्या प्रदेशाचा व्यापाऱ्यांच्या समुद्री प्रवासाशी संबंध राहिला आहे. अशी मान्यता आहे की प्रवास सुरू करण्यापूर्वी नाविक देवी तारेची पूजा करत असत. देवीला समुद्रात संरक्षण आणि सुरक्षित प्रवासाचा आशीर्वाद देणारी शक्ती मानले जात असे.
याच परंपरेमुळे भारतीय नौदलाने आपल्या समुद्री पाल नौकेचे नाव INSV Tarini असे ठेवले. 17 फेब्रुवारी 2017 रोजी संरक्षण मंत्रालयाने या नौकेबाबत जारी केलेल्या प्रसिद्धीपत्रकात सांगितले होते की, तिचे नाव गंजाम येथील तारा तारिणी मंदिरावरून प्रेरित आहे. त्यात तारिणीचा अर्थ नौका आणि रक्षक असा सांगितला आहे.
ही नौका गोव्यात बांधण्यात आली होती. 18 फेब्रुवारी 2017 रोजी तिचा नौदलात समावेश करण्यात आला. याच नौकेद्वारे भारतीय नौदलाच्या सहा महिला अधिकाऱ्यांनी जगाची समुद्री परिक्रमा केली. या मोहिमेचे नाव ‘नाविका सागर परिक्रमा’ असे होते.
तारा तारिणीमध्ये बौद्ध आणि आदिवासी परंपरांचाही प्रभाव
देवी तारा हे नाव महायान बौद्ध परंपरेतही आढळते. बौद्ध धर्मात तारेला करुणा आणि संरक्षणाशी संबंधित देवी मानले जाते. या साम्यामुळे इतिहासकार तारा तारिणीच्या पूजेवर बौद्ध प्रभाव असण्याची शक्यता मानतात. मंदिर विकास मंडळानुसार, गर्भगृहात बुद्धांची ध्यानमग्न असलेली एक छोटी मूर्तीही आहे. तिचा संबंध येथील बौद्ध परंपरेशी जोडला जातो.
तारा तारिणीची पूजा कधी सुरू झाली, याची कोणतीही निश्चित प्राचीन स्थापना तारीख उपलब्ध नाही. येथील उपासना परंपरा जुनी आहे, परंतु सध्याच्या मंदिरात वेळोवेळी बांधकाम आणि बदल झाले आहेत.
