एन. रघुरामन यांचा कॉलम:ट्रेनच्या डब्यापासून हॉटेलच्या लॉबीपर्यंत ‘सेकंडहँड स्मोक’वर चर्चा रंगू लागली आहे
रेल्वे प्रवासादरम्यान हाऊसकीपिंग कर्मचाऱ्यांनी डबा स्वच्छ केल्यानंतर तुम्ही दीर्घ श्वास घेतला, तर कदाचित तुम्हाला उच्च दर्जाच्या हॉटेल्ससारखा चंदन, लेदर, बडीशेप, वेलची, व्हायोलेट किंवा सीडरचा सुगंध जाणवणार नाही. त्याऐवजी तिथे फ्लोरल, सिट्रस किंवा फ्रेश अॅक्वासारखा सौम्य सुगंध असू शकतो. आपल्यापैकी अनेकांनी याचा अनुभव घेतला असेल. भारतीय रेल्वेच्या ऑन-बोर्ड हाऊसकीपिंग सर्व्हिस (ओबीएचएस) धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार एसी डबे आणि एक्झिक्युटिव्ह क्लाससाठी स्वच्छतेची एक प्रक्रिया अनिवार्य करण्यात आली आहे. प्रवाशांच्या सोयीसाठी यात एक कठोर क्रम ठेवण्यात आला आहे. या स्वच्छता प्रक्रियेत कचरा साफ करणे, कोरडे व ओले पुसणे आणि स्वच्छतागृहाची सखोल स्वच्छता यांचा समावेश आहे. प्रत्यक्ष स्वच्छता पूर्ण झाल्यानंतर हाऊसकीपिंग कर्मचाऱ्यांना एसी डब्यांमध्ये एअर फ्रेशनर फवारावा लागतो. ही मॅन्युअल प्रक्रिया क्रमाने केली जाते; मात्र काही आधुनिक डब्यांमध्ये आता ऑटोमेटेड फ्रेग्रन्स डिस्पेंसर (एएफडी) बसवले जात आहेत. याला ओडर कंट्रोल प्रोटोकॉल म्हणतात. त्याच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये प्रथम वेस्टिब्यूल आणि प्रसाधनगृहाच्या भागात मॉस्किटो रिपेलेंट किंवा सॅनिटायझिंग स्प्रे करावा आणि त्यानंतर प्रवाशांच्या आसन किंवा बर्थच्या भागात प्रसन्न सुगंधाचा रूम डिओडोरंट फवारावा, असा सल्ला देण्यात आला आहे, जेणेकरून हवेची गुणवत्ता चांगली राहील. अनेक वर्षांपासून रेल्वेने सुगंधाला प्रवाशांच्या अनुभवाचा महत्त्वाचा भाग मानले आहे. स्वच्छतेचा अर्थ केवळ प्रवाशांना काय दिसते एवढाच नसून, त्यांना काय वास येतो हेदेखील आहे. प्रवासी ट्रेनमध्ये चढताच सौम्य, ताज्या फुलांचा किंवा जलसदृश सुगंध उच्च दर्जाची स्वच्छता आणि क्लिनिकल केअरची संवेदनात्मक जाणीव करून देतो. पण हे सुगंध काही लोकांना आजारी पाडू लागले तर काय होईल? अशा लोकांना भेदभावाचे बळी मानले जाईल का? कॅलिफोर्नियातील एका फर्मचे असेच म्हणणे आहे आणि यावर्षी असे करणाऱ्या हाय-एंड हॉटेल्सविरोधात तिने अनेक खटले दाखल केले आहेत. हा वाद सिंथेटिक सुगंधांबाबत सुरू असलेल्या चर्चेवर प्रकाश टाकतो. अनेक लोक आता या सुगंधाला ‘सेकंडहँड स्मोक’ म्हणू लागले आहेत! लास वेगासमधील विल्यम एफ. हाराह कॉलेज ऑफ हॉस्पिटॅलिटीच्या सहाय्यक प्राध्यापिका ज्युलियाना आर.व्ही. ट्कॅच म्हणतात की, ‘वास चांगला असो किंवा वाईट, तो अनेक गोष्टींना चालना देऊ शकतो.’ ट्कॅच यांना अनुभव रचना, कार्यक्रम आणि थीम पार्क्समध्ये विशेष प्रावीण्य आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, सुगंधाचा विपणन साधन म्हणून वापर होणे ही काही नवीन गोष्ट नाही. मात्र आता फरक असा आहे की, प्रगत तंत्रज्ञानाच्या मदतीने कृत्रिम सुगंध मोठ्या प्रमाणावर अशा पद्धतीने पसरवला जात आहे, जी हुशार आणि सातत्यपूर्ण आहे. वर उल्लेख केलेल्या एएफडीचीच आठवण करा. याच ठिकाणाहून या वर्षी मे महिन्यात वादाला सुरुवात झाली, जेव्हा अमेरिकन लॉ फर्म ‘कोल अँड व्हॅन नॉट’ने सुगंधाच्या संवेदनशीलतेचा त्रास असलेल्या हॉटेल ग्राहकांच्या वतीने अनेक सामूहिक दावे दाखल केले. या प्रकरणांमध्ये हॉटेल्स ‘अमेरिकन्स विथ डिसॅबिलिटीज ॲक्ट (एडीए)’चे उल्लंघन करत असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. न्यायालयात दाखल केलेल्या कागदपत्रांमध्ये फर्मने म्हटले आहे की, 26.8% प्रौढांना अस्थमासारख्या समस्यांचा आणि 27.5% लोकांना रासायनिक संवेदनशीलतेचा त्रास आहे. जेव्हा एखादा सर्व्हिस प्रोव्हायडर सुगंध वितरित करणाऱ्या मशीन किंवा एएफडीद्वारे कृत्रिम सुगंध पसरवतो, तेव्हा कदाचित तो विषारी रसायने पसरवत असतो. यामुळे संवेदनशील पाहुणे किंवा प्रवाशांना श्वास घेण्यास त्रास, डोकेदुखी, त्वचेची जळजळ आणि अगदी जठरांत्रिय, हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी तसेच संज्ञानात्मक समस्याही उद्भवू शकतात. फर्मची ही मोहीम पुढे सरकली आहे आणि यापूर्वी मागे घेतलेली काही प्रकरणे कॅलिफोर्निया राज्य न्यायालयांमध्ये पुन्हा दाखल केली जात आहेत. दुसरीकडे, हॉटेल असोसिएशनच्या संकेतस्थळावर म्हटले आहे की, ‘लबाड वकिलांनी एडीएचा शस्त्राप्रमाणे वापर केला आहे. ते प्रथम कायद्याचे अस्पष्ट उल्लंघन केल्याचा आरोप करतात आणि नंतर सोप्या तडजोडीच्या नावाखाली पैसे उकळण्याचा प्रयत्न करतात.’ परिसरातील सुगंधाबाबत वाढता जागतिक संघर्ष हा प्रश्न उपस्थित करतो की खरी हॉस्पिटॅलिटी अशा सामायिक संवेदनात्मक अस्वस्थतेवर आधारित असू शकत नाही. सामायिक सार्वजनिक पायाभूत सुविधांमध्ये स्वच्छतेची व्याख्या अशी असली पाहिजे की डीप सॅनिटायझेशन आणि यांत्रिक वायुवीजनाद्वारे घाण व दुर्गंधी प्रमाणित पद्धतीने दूर केली जावी, कृत्रिम परफ्युम जबरदस्तीने कायम ठेवला जाऊ नये. गाभा असा आहे की खरी प्रगती असे सामायिक वातावरण तयार करण्यात आहे, जिथे प्रत्येकाला सहज श्वास घेता येईल, आणि आपण एकमेकांसोबत सामायिक करत असलेली हवा सुरक्षित, सर्वसमावेशक व सर्वांच्या आवाक्यात आहे याची खात्री करण्यात आहे.
