राजकुमार जैन यांचा कॉलम:एकमेकांपेक्षा वेगळा विचार हीच आपली ताकद, विचारवैविध्याला ‘एआय’चा धोका
आपली सर्वात मोठी ताकद म्हणजे आपल्या विचारांमधीलविविधता होय. इतिहास साक्षीदार आहे की, प्रत्येक मोठ्याशोधामागे अशा एखाद्या व्यक्तीचा आवाज असतो, ज्यानेआपल्या काळातील प्रस्थापित मान्यतांवर प्रश्न विचारण्याचेधाडस दाखवले. पण, ‘एआय’च्या युगात आपल्यासमोरएक प्रश्न उभा राहिला आहे. हे तंत्रज्ञान आपल्या ज्ञानातीलविविधता तर संपवत नाहीये ना? आज आपण काय वाचतो, काय शोधतो, कोणत्याविचारांपर्यंत पोहोचतो आणि कशा प्रकारची उत्तरेस्वीकारतो, या सर्वांवर अल्गोरिदमचा प्रभाव आहे. दुर्दैवअसे की, ज्या डिजिटल जगाला एकेकाळी मानवी अनुभव,भाषा, संस्कृती आणि विचारांचा अथांग महासागर मानलेजायचे, तेच जग आता हळूहळू मशिन्सनी तयार केलेल्यासाहित्याने भरत चालले आहे. डिजिटल जग आता मूळजाणिवांवर नव्हे, तर अल्गोरिदमवर आधारित प्रणालींद्वारेचालवले जात आहे. आपण अशी एक ज्ञान-प्रणाली तयारकरत आहोत, जी स्वतःचाच पाया पोखरत आहे. ‘लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स’ ज्या मोठ्या प्रमाणावरील डेटावरप्रशिक्षित होतात, ते डिजिटल जगही आता त्यांनीच आधीतयार केलेल्या कृत्रिम आशयाने भरत चालले आहे.संशोधक या आत्मघातकी चक्राला ‘मॉडेल ऑटोफॅगी’असे नाव देतात. या अवस्थेत एखादी प्रणाली स्वतःच्याचडेटाचा उपभोग घेऊ लागते. यामुळे ज्ञानातील विविधताआणि मूळ आशय हळूहळू कमी होत जातो. निसर्गातील जैवविविधता संपल्यावर जशी परिसंस्थाकमकुवत होते, एखादे जंगल मजबूत असते, कारण त्यातअनेक प्रकारची जैवविविधता असते. पण जर ते एकाचप्रकारच्या झाडांवर अवलंबून राहिले, तर एखादा रोग संपूर्णपरिसंस्था नष्ट करू शकतो. ज्ञानाच्या जगाचेही तसेच आहे. जेव्हा भविष्यातील मॉडेल्स हे मशिन्सनी तयार केलेल्याडेटावर वारंवार पुनरावृत्ती करतात, तेव्हा ज्ञानाचा मूळजिवंतपणा, भाषेतील ओलावा आणि सूक्ष्मता नष्ट होऊलागते. दीर्घकाळात यामुळे ‘मॉडेल कोलॅप्स’ म्हणजेचबौद्धिक ऱ्हास होतो. यात मशीनच्या प्रतिक्रिया अत्यंतकोरड्या, सर्जनशीलता नसलेल्या आणि सदोष बनतात.‘एआय’ प्रणाली स्वतःच तयार केलेल्या मापदंडांमधूनशिकत असताना खऱ्या जगातील गुंतागुंत गमावून बसते. इतिहासात अनेकदा अशा विचारांना सुरुवातीलानाकारण्यात आले, ज्यांनी नंतर जग बदलून टाकले.पोटातील अल्सरबद्दल दीर्घकाळ असे मानले जात होते की,जीवनशैली आणि तणाव हेच त्याचे कारण आहे. पण,हेलिकोबॅक्टर पायलोरी नावाचा बॅक्टेरिया हे त्याचे मोठेकारण असू शकते, हे वैज्ञानिकांनी नंतर दाखवून दिले.सुरुवातीला या विचाराकडे संशयाने पाहिले गेले, पण अखेरयाच शोधाला 2005 मध्ये नोबेल पारितोषिकाने सन्मानितकरण्यात आले. हेच विज्ञानाचे सौंदर्य आहे. ते असहमतीआणि नव्या विचारांतूनच पुढे जाते. 1840 च्या दशकातील आयर्लंडचा दुष्काळ ही केवळ एकनैसर्गिक आपत्ती नव्हती. संपूर्ण कृषी व्यवस्था एकाच आनुवंशिक प्रजातीवर अवलंबून राहिली होती. त्यामुळेएका बुरशीजन्य संसर्गाने लाखो लोकांना उपासमारी आणिविस्थापनाच्या खाईत लोटले. ‘एआय’चे जगही अशाचडिजिटल मोनोकल्चरकडे वाटचाल करत आहे. भविष्यातील माहिती-व्यवस्था केवळ त्याच विचारांनाचालना देऊ लागली जे आधीपासूनच लोकप्रिय आहेत, तरनवीन आणि गैरसोयीचे प्रश्न हळूहळू गायब होऊ शकतात.सर्वात मोठा धोका चुकीच्या माहितीचा नाही, तरविचारांच्या एकरूपतेचा आहे. वेगळा विचार करण्याचीक्षमता हीच आपली खरी ताकद आहे. ‘एआय’च्या युगातआपल्याला तीच ताकद जपून ठेवावी लागेल. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.)
