Rashmi Bansal Column | Jaigaon Border Journey To Bhutan Experience

पश्चिम बंगालमधील जयगाव हे देशातील एक सर्वसामान्य शहर आहे. बाजारात लाऊडस्पीकर वाजत आहेत, मंडप सजवले जात आहेत. लोक गप्पा मारत आहेत, हातगाडीवरचे पदार्थ खात आहेत. आणि या गोंधळाच्या मध्यभागी एक छोटेसे प्रवेशद्वार आहे. पासपोर्ट दाखवा आणि ‘खुल जा सिम-सिम’: काहीही न बोलता तुम्ही एका नव्या जगात पोहोचता.

भूतान! पर्वतांच्या कुशीत वसलेला एक छोटासा देश, जो आपल्या धुंदीतच रमतो. सीमा ओलांडताच तुम्हाला शांततेची जाणीव होते. सुव्यवस्थित, स्वच्छ, कोणताही गोंगाट नाही. लोक निरोगी दिसतात आणि आनंदीही. हवा तीच, पण वातावरण मात्र नवे.

असो, जसजसे आम्ही थिम्फूकडे पुढे जाऊ लागलो, तसतशी हवाही बदलत गेली. झाडांनी आच्छादलेल्या पर्वतांनी डोळ्यांनीच सांगितले, पाहा, याला म्हणतात निसर्ग. आपल्या स्वार्थासाठी आम्ही त्याचा वापर करत नाही. होय, भूतानमध्ये झाडे तोडणे कडक मनाई आहे आणि तेथील लोक ही गोष्ट गांभीर्याने घेतात.

खरं तर सुमारे पन्नास वर्षांपूर्वी भूतानच्या शासकांनी ठरवलं की त्यांचा देश धनदौलतीच्या मागे लागणार नाही. कारण केवळ भौतिक सुख म्हणजे खरं सुख नव्हे. जीडीपी वाढवण्यासाठी प्रदूषण पसरवणारे उद्योग उभारावे लागले, नद्यांमध्ये कचरा सोडावा लागला, तर असा विकास आम्हाला मान्य नाही.

म्हणून भूतानने एक नवा विचार स्वीकारला : ग्रॉस डोमेस्टिक हॅपिनेस, म्हणजे सकल राष्ट्रीय आनंद. प्रगती होईल, विकास होईल; पण त्याचे मोजमाप केवळ पैशांच्या आधारे केले जाणार नाही. ही संकल्पना जगभरातील लोकांना आवडली, पण इतर कोणत्याही देशाने ती स्वीकारली नाही. का? शेवटी प्रत्येक माणसाला आनंदच हवा असतो ना.

पण मुद्दा असा आहे की ‘आनंद’ म्हणजे नेमकं काय, यावर आपली सहमती नाही. जर तुम्हाला सांगितलं की रोज तुम्ही कार्यालयात, शाळेत-कॉलेजमध्ये केवळ तुमचा राष्ट्रीय पोशाखच घालू शकता, तर तुम्ही ते मान्य कराल का? पण भूतानमध्ये हाच नियम आहे. त्याचप्रमाणे सर्वांची घरं बाहेरून सारखीच दिसतात आणि एकाच शैलीत बांधली जातात.

आम्ही जेव्हा गाइडला रॉयल फॅमिलीचा राजवाडा दाखवायला सांगितले, तेव्हा तो म्हणाला, तिकडे काही विशेष नाही. राजा-राणीही प्रजेप्रमाणेच राहतात. हो, त्यांचे घर थोडे मोठे असेल, पण काही आलिशान राजवाडा नाही. आणि आपल्याकडे? एका बाजूला आकाशाला भिडणाऱ्या इमारती, तर तिथून दिसणारे दृश्य झोपडपट्ट्यांचे.

बाहेरच्या व्यक्तीला स्पष्ट दिसते की भूतानमध्ये लोकांमधील सामाजिक उच्च-नीचता कमी आहे आणि गैरव्यवहार-घोटाळ्यांचा मागमूसही नाही. म्हणतात ना, यथा राजा तथा प्रजा. भूतानचे राजे देशवासीयांची सेवा करणे हे आपले कर्तव्य मानतात. दुसरीकडे भारतात प्रजेतील सदस्यच राज्य करतात आणि त्यांचा हेतू स्पष्ट दिसतो. जिथून पैसे कमावता येतील, तिथून कमवा, मग त्यात जनतेचे नुकसान होवो किंवा पर्यावरणाचे.

हे खरे आहे की भूतानची लोकसंख्या खूपच कमी आहे—कदाचित मुंबईच्या अंधेरी किंवा दिल्लीच्या लाजपतनगरइतकी. पण तुम्ही तुमच्या परिसराकडेच पाहा, जिथे केवळ १००-२०० कुटुंबे राहतात. तिथे किती लोक शिस्त पाळतात? वाहतुकीचे नियम असोत किंवा घराचा फ्लोअर प्लॅन, नियम तोडताना आपल्याला अजिबात संकोच वाटत नाही.

मग आपल्या रस्त्यांवर, आपल्या शहरांमध्ये आणि आपल्या संसदेतही वाद सुरूच राहतात. असहमती वाईट गोष्ट नाही; धोरणांवर प्रश्न उपस्थित होणेही आवश्यक आहे. पण जेव्हा प्रत्येक मतभेदात स्वार्थ मिसळलेला असतो, तेव्हा भरडला जातो तो देश आणि त्यातील सामान्य जनता.

आता सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न—भूतानची जनता जगातील सर्वांत आनंदी आहे का? मी अनेक लोकांना विचारले. वेगवेगळी उत्तरे मिळाली. मला असे जाणवले की तिथले बहुतेक लोक चांगले जीवन जगत आहेत आणि समाधानी आहेत. पण तरुण काहीसे निराशही आहेत. इंटरनेटच्या माध्यमातून ते बाहेरील जगाच्या झगमगाटाकडे आकर्षित होत आहेत. कदाचित तारुण्य असेच असते—तुमचा जन्म स्वर्गात झाला असला, तरी नरकाची सफर केल्यानंतरच त्याची खरी किंमत जाणवते!

असो, भूतानच्या आठवणी मनात साठवून आम्ही सीमेवर पोहोचलो, पासपोर्ट दाखवला आणि भारतात प्रवेश केला. मग एका वेगळ्याच जगात पाऊल ठेवले. धामधूम, धूळ-घाम. विविधतेतही मोकळेपणाने जगणे. काहीतरी ऊर्जा आहे, काहीतरी वेगळेच आहे. नमस्ते इंडिया, सुप्रभात!

‘आनंद’ म्हणजे काय? जर तुम्हाला सांगितले की तुम्ही दररोज फक्त तुमचा राष्ट्रीय पोशाखच परिधान करू शकता, तर तुम्ही हे आनंदाने स्वीकाराल का? पण भूतानमध्ये हाच नियम आहे. त्याचप्रमाणे, सर्वांची घरे बाहेरून सारखीच दिसतात आणि ती एकाच शैलीत बांधली जातात.

(हे लेखिकेचे स्वतःचे विचार आहेत)